W dniu 25 lutego 2026 roku o godzinie 17:00 w sali konferencyjnej na I piętrze budynku Plomby w Bibliotece Publicznej m.st. Warszawy – Bibliotece Głównej Województwa Mazowieckiego odbędzie się spotkanie z prof. zw. dr hab. Zofią Zielińską, przez kilkadziesiąt lat specjalizującą się w problematyce stosunków polsko-rosyjskich w XVIII wieku. Spotkanie będzie składało się z wykładu zatytułowanego „Czy i w jaki sposób Rzeczpospolita w XVIII wieku mogła się uratować?” oraz dyskusji.

Wykład rozpocznie się od wskazania wydarzeń, które za Augusta II Mocnego doprowadziły do niesuwerenności naszego państwa. Oficjalnie nosiło ono nazwę Królestwa Polskiego, a nieoficjalnie określane było jako Polska lub Rzeczpospolita Polska. Oprócz omówienia roli Rosji, pokazany zostanie udział Prus w utrwaleniu naszej niesuwerenności. Po odmalowaniu sytuacji międzynarodowej przejdziemy do problemów wewnętrznych Polski, w tym walki dwu obozów – Potockich i Czartoryskich – za panowania obu Sasów, Augusta II i Augusta III, oraz skutków tych zmagań.

Zastanowimy się także, jakie atuty sprawiły, że w 1764 r. Stanisław August Poniatowski zdobył tron polski. Dalej spróbujemy opowiedzieć o rachubach, jakie z panowaniem tego władcy wiązała rosyjska imperatorowa Katarzyna II. Plany młodego monarchy – wspomaganego przez wujów Czartoryskich, których stronnictwo, „Familia”, stanowiło zaplecze polityczne nowego panowania – uświadomią nam, dlaczego doszło do konfliktu między Warszawą i Petersburgiem. Analiza aneksyjnych dążeń Rosji, przegranej walki o odrodzenie sejmu i kwestii dysydenckiej doprowadzi nas do tematu rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 r. Pojawi się tu, obok Rosji i Prus, trzeci sąsiad – Austria.

„Spokojne lata pod protektoratem Rosji” 1775-1788, a w rzeczywistości walka o przetrwanie państwa i o odrodzenie narodu, to ostatni temat wykładu. Po omówieniu najważniejszych wydarzeń owych lat będziemy mogli odpowiedzieć na tytułowe pytanie, które powinno stać się konkluzją naszych rozważań. Wydarzenia Sejmu Czteroletniego oraz pytania o konkretnych ludzi i ich wkład w nasze dzieje w XVIII wieku (np. księdza Stanisława Konarskiego) nie zostaną tu omówione, ale mogą stać się przedmiotem dyskusji po wykładzie.